Hangboekjes
en verwante verschijningsvormen
Vanaf circa 1995 werden postzegels en aanverwante artikelen bij de Nederlandse posterijen ook aangeboden in speciale verpakkingen met hangoog, die mooi en overzichtelijk in het schap konden worden gepresenteerd. Deze zogenoemde hangverpakkingen vormden een nieuw verschijnsel binnen het postale aanbod.
Deze website richt zich op dergelijke hangverpakkingen met postale inhoud: verpakkingen met hangoog die bestemd waren voor verkoop aan de eindconsument. De postzegels en postwaardestukken vormen vanzelfsprekend onderdeel van het object, maar de aandacht gaat hier in de eerste plaats uit naar de verpakking zelf.
Enkele jaren na de eerste verschijningen begonnen filatelisten deze producten in toenemende mate te koesteren en ontwikkelde zich een nieuw verzamelgebied, dat met name door leden van de vereniging Postaumaat met grote toewijding werd bestudeerd en beschreven. Het bijzondere daarbij was dat het hier niet zozeer draaide om de inhoud — meestal postzegels — maar om de verpakking!
Tussen 1995 en 1998 waren dit rode kartonnen hoesjes met een open venster aan de voorzijde. De producten — bijvoorbeeld een velletje postzegels — konden via de open bovenzijde in de hoesjes worden geschoven. Deze eerste hangverpakkingen worden wel “hangzakjes” genoemd. Omdat in deze beginjaren nog nauwelijks belangstelling bestond voor het verzamelen van de verpakkingen zelf, en zij bovendien niet overal verkrijgbaar waren, zijn er relatief weinig bewaard gebleven. Op enkele uitzonderingen na zijn de hangzakjes dan ook schaars tot uiterst zeldzaam.
Vanaf eind 1998 verscheen een ander type hangverpakking: veelal bont bedrukte kartonnen schapkaarten, in drie delen gevouwen, waarbij de buitenste delen met een plakstrip of twee druppeltjes lijm aan elkaar waren bevestigd. In het middelste deel waren één of meerdere uitneembare velletjes postzegels of andere artikelen aangebracht.
Anders dan bij de hangzakjes zijn de zegels in deze hangboekjes niet zichtbaar, tenzij men vanaf de zijkant door de kier naar binnen gluurt. Deze verpakkingen staan bekend als “hangboekjes” of “Casparie hangboekjes”, naar de drukkerij die ze vervaardigde.
Eind 2001 kwam een einde aan de productie van deze Casparie hangboekjes, die zeer uitgebreid door filatelisten werden bestudeerd. Zo werden door PTT Post 40 verschillende hangboekjes met gelegenheids- en frankeerzegels uitgegeven, terwijl in totaal bijna 600 varianten zijn gedocumenteerd.
Vanaf 2002 verschenen velletjes frankeerzegels niet langer in afzonderlijke Casparie-hangboekjes, maar veelal als postzegelboekjes of velletjes die zelf waren voorzien van een hangoog. Deze producten vallen buiten het object van deze website. Een speciaal type postzegelvel met hangoog — de zogenoemde mailer, ook wel geïntegreerd hangboekje genoemd — verscheen reeds vanaf 1999. Deze vorm van hangboekje komt op deze website uitgebreid aan de orde; voor de mailers is een afzonderlijke sectie ingericht.
Naast postzegels in mailers bleven ook andere artikelen in hangverpakkingen verschijnen, en in verschillende verschijningsvormen. Het gaat dan bijvoorbeeld om een eenmaal gevouwen schapblad (kalendermodel) waarin een blokje uitscheurbare pakketzegels gelijmd is; of een plastic hoesje voorzien van een hersluitbare flap waarin een losse schapkaart en zegels gestoken zijn (aangetekend, garantiepost); of een compleet dichtgesealed pakketje met een losse schapkaart en postwaardestukken erin (briefkaarten, prioritybladen). Hoewel dit strikt genomen geen echte hangboekjes meer zijn, wordt de term door verzamelaars vaak overkoepelend gebruikt voor dergelijke hangverpakkingen, die als opvolgers van de Casparie-hangboekjes worden beschouwd.
Het verzamelgebied van de hangverpakkingen kan worden beschouwd als een specialisme binnen het terrein der schapverpakkingen, waartoe soms ook verpakkingen zonder hangoog worden gerekend, zoals toonbankverpakkingen. Zo zijn er gedurende vele jaren speciale verpakkingseenheden met drie velletjes decemberzegels verschenen, en zijn er tientallen producten uitgegeven in de vorm van cellofaanzakjes gevuld met postzegels en extra’s zoals wens- en antwoordkaarten, meestal in samenwerking met een businesspartner of goed doel. Voor de cellofaanzakjes is op deze website een afzonderlijke sectie ingericht.
Wanneer we de verschillende verzamelgebieden binnen de hangverpakkingen benoemen, mogen de ‘hangdoosjes’ niet onvermeld blijven. De hangdoosjes, bedoeld voor de zakelijke markt, bevatten doorgaans een rol met 50, 100 of 200 postzegels. Vanaf circa 1999 werden de doosjes — enkele jaren na hun introductie — van een hangoog voorzien. In de jaren 2000 tot en met 2002 werden ook rollen met 100 decemberpostzegels in hangdoosjes geleverd. Het product met zegels op rol bestaat nog steeds, al is de verschijningsvorm inmiddels iets veranderd. Inmiddels zijn tientallen hoofdnummers bekend, maar op deze website komen zij vooralsnog verder niet aan de orde.
In 2007 publiceerde H.H.R. van Hamel een diepgaande studie over schapverpakkingen, inclusief de hangverpakkingen. Deze catalogus geldt binnen het verzamelgebied als een belangrijk naslagwerk, maar was al spoedig niet meer leverbaar.
Van Hamel is in de jaren hierna blijven werken aan een heruitgave, maar heeft dit project — voor zover bekend — omstreeks 2014 beëindigd. De documentatie en aantekeningen voor de beoogde heruitgave zijn nadien overgedragen aan een nieuwe eigenaar. Een heruitgave is tot op heden niet verschenen.
De hangboekjes worden in deze publicatie als volgt naar type inhoud gecatalogiseerd:
-
Postzegels
-
Aangetekendzegels
-
GarantiePostzegels
-
Overnight Prepaid-zegels
-
Europakketzegels
-
Pakketzegels
-
Brief- en adreswijzigingskaarten
-
Prioritybladen
Ook op deze website wordt deze indeling in grote lijnen gevolgd. Via het menu bovenaan deze pagina kan naar de afzonderlijke overzichten worden genavigeerd.
Voor verdere filatelistische diepgang en tevens kostelijk leesmateriaal op dit gebied verwijs ik graag naar een artikel van Rein Bakhuizen van den Brink uit 2001, dat online beschikbaar is. Deze website kan door sommige browsers als onveilig worden aangemerkt, maar is toegankelijk na aanpassing van de browserinstellingen.
Over deze website
Deze website is ontstaan uit de wens om meer aandacht te geven aan het verzamelgebied van hangverpakkingen met postale inhoud, zoals postzegels en postwaardestukken. Ik merkte dat de beschikbare publicaties over dit onderwerp vaak óf zeer summier waren, óf juist erg specialistisch. Bovendien waren ze soms moeilijk toegankelijk en werden ze niet of nauwelijks bijgewerkt met nieuwe uitgaven..
De website is en blijft in de eerste plaats een leuk en ontspannend hobbyproject, gestart rond 2013. Het doel was een tussenvorm te bieden: toegankelijk voor de belangstellende lezer, maar hopelijk ook bruikbaar voor de iets meer gevorderde verzamelaar. Tegelijk bood een website de mogelijkheid om het materiaal overzichtelijk bijeen te brengen en er op elk gewenst moment even naar te kunnen kijken, zonder telkens de albums erbij te hoeven pakken.
Ik realiseer me dat het bij mijn verzameling vooral om de verpakkingen draait, waarbij de (filatelistische) inhoud vaak van ondergeschikt belang is. Tot mijn plezier heb ik niettemin gemerkt dat de website in de loop der tijd ook door anderen als naslagwerk wordt gebruikt. De website is inmiddels behoorlijk uitgebreid, maar nog steeds in ontwikkeling en zal in de toekomst wellicht verder worden aangevuld.
De huidige inhoud is mede tot stand gekomen dankzij suggesties en bijdragen van medeliefhebbers. Ook is soms geput uit inspirerende verslagen en kennis van pioniers op dit gebied. Deze bijdragen blijven uiteraard welkom, evenals opmerkingen en correcties wanneer u een onzorgvuldigheid of omissie heeft ontdekt of wanneer u zich op enigerlei wijze tekort voelt gedaan door iets wat hier is geschreven of geplaatst. Kortom, inhoudelijke reacties en bijdragen zijn welkom; u kunt hiervoor het contactformulier gebruiken.
Aan de mobiele versie van deze website wordt weinig aandacht besteed; de inhoud leent zich wellicht ook niet voor het bekijken op een telefoon.
Nummering
Op deze website wordt gebruik gemaakt van referentienummers, zoals in gebruik voor de eigen verzameladministratie. Bij de aanduiding van hoofdrubrieken wordt daarbij grotendeels het lettersysteem gevolgd uit de Schapverpakkingencatalogus van H.H.R. van Hamel (2007). Zo verwijst de aanduiding “HBPZ” naar “HangBoekje PakketZegel”.
Er is echter bewust voor gekozen om niet alle bekende subnummers uit deze catalogus over te nemen. Zo komen sommige niet in het oog springende druktechnische variaties hier niet aan de orde, zoals het gebruikte rastertype bij de kaftbedrukking van hangboekjes.
Ook staat bij de hangzakjes lang niet altijd vast dat een variant daadwerkelijk in omloop is geweest. Van sommige varianten zijn geen exemplaren in verzamelingen bekend en wordt het bestaan slechts verondersteld. Verder circuleren er proefdrukken, en wordt vermoed dat de eerste hangzakjes mogelijk als presentatiemateriaal hebben gediend, waardoor zij feitelijk geen postaal product (bestemd voor verkoop) waren.
Van veel van deze vroegste hangzakjes zijn naar verluidt slechts één of enkele exemplaren in verzamelingen bekend. Die zouden daarin soms niet zijn terechtgekomen dankzij het meesterlijke speurwerk van een oplettende filatelist tijdens een bevlogen ronde langs de postkantoren, maar eerder dankzij verregaande contacten van verzamelaars met medewerkers van de Post — bijvoorbeeld bij de Collect Club-stand op de grote filateliebeurzen.
Zodoende is het zonder aanvullend brononderzoek vaak nauwelijks vast te stellen of een (elders) gedocumenteerd en uiterst zeldzaam hangzakje daadwerkelijk een postaal product is geweest. Het kan immers ook gaan om proefdruk- of reclamemateriaal dat pas later tevoorschijn kwam bij een interne opruimactie binnen de PTT en vervolgens werd geschonken aan het Museum voor Communicatie in Den Haag, of werd gegund aan enkele leden van verenigingen met goede contacten bij Post-medewerkers.
Het gaat voor mijn doeleinden daarom te ver om, gezien deze onzekerheden, al die variaties hier te benoemen of zelfs te beogen ze te verzamelen.
Uitgangspunt is het postale product, waarbij als criterium geldt dat een product daadwerkelijk beschikbaar moet zijn geweest voor verkoop aan de beoogde eindconsument. Al het andere beschouw ik daarom als leuke curiosa, zoals ook de aan verzamelaars gegunde ongebruikte schapkaarten van de Casparie-hangboekjes, of oud foldermateriaal.
Weliswaar wordt op deze website veelal dezelfde hoofdrubricering en -nummering aangehouden als in de voornoemde Schapverpakkingencatalogus uit 2007, maar aangezien niet alle daarin vermelde subnummers worden overgenomen, is gekozen voor een eigen subnummeringssysteem, dat derhalve dient af te wijken van die catalogus, teneinde verwarring en/of inbreuk op copyright te voorkomen.
Zodoende worden varianten hier vaak aangeduid met een cijfer (bijv. HBPA-5.1, 5.2), daar waar voornoemde catalogus kleine letters gebruikt (bijv. HBPA-5a, 5b). Hiermee wordt hopelijk voorkomen dat de indruk zou worden gewekt dat de (sub-)nummering op deze website correspondeert met die in de meer specialistisch opgezette schapverpakkingencatalogus uit 2007.
